RU
Lagyl (Рубин, Ruby) daşy, gymmatbaha daşlaryň iň meşhurlarynyň we taryhy ähmiýetlileriniň biridir. Ol özüniň doýgun gyzyl reňki, uly gatylygy we simwoliki manysy bilen tapawutlanypdyr.Lagyl asyrlar boýy Güýji, Söýgini we Durmuşy aňladýan daş hökmünde tanalýar. Gyzyl reňki sebäpli Lagyl, yşk we romantiki söýginiň iň güýçli nyşany hasaplanýar. Köplenç duýgularyň güýjüni we hemişelikligini aňladýan sowgat hökmünde berilýär.Onuň baky reňki we gatylygy, wepalylygy we sadakatlylygy, iki ynsanyň arasyndaky pugta gatnaşygy nygtaýar.
Gadym döwürlerde Lagyl daşyny dakynan adamyň duşmanlaryndan goranjakdygyna we hiç kimden gorkmajagyna ynanylypdyr. Onuň reňki gan bilen baglanyşykly bolany üçin, durmuşyň we güýjüň çeşmesi hasaplanypdyr. Ol adamyň enerjisini artdyryp, gaýratlylygyny güýçlendirýär diýlip ynanlypdyr.Köp medeniýetlerde we şalyk täçlerinde Lagyl, iň ýokary häkimiýeti we abraýy aňladypdyr.
Lagylyň bagt we rowaçlyk getirýändigine ynanlyp, baýlygy we maddy bähbidi özüne çekýän daş hökmünde ulanylypdyr.
Lagyl iň gadymy gymmatbaha daşlaryň biridir.
Hindistanda Lagyl “Ratnaraj” (gymmatbaha daşlaryň şasy) diýlip atlandyrylypdyr. Olar, Lagylyň adamyň durmuşynda öňe gitmegine we agzalalykdan goramagyna ýardam edýändigine ynanýardylar. Taryhy taýdan iň gowy we iň gymmat Lagyllaryň çykýan esasy ýeri Mýanma (öňki Burma) bolup, esasan hem Mogok jülgesinde tapylan “Pigeon’s Blood” (Kepderiň gany) atly doýgun gyzyl reňkli Lagyllar ýokary baha eýe bolupdyr.Lagyl, dünýäniň iň meşhur şa zynatlarynda we kolleksiýalarynda giňden ulanylypdyr.
Lagyl, mineralogiýa we zergerçilik nukdaýnazaryndan birnäçe aýratynlyklar bilen tapawutlanýar.
Şkalasy boýunça 9-njy dereje bilen, diňe Almazdan (10) soň ikinji gaty mineraldyr. Bu, ony çyzylmalara we könelemä gaty çydamly edýär.Lagyl ýylylyga we himiki täsirlere gaty durnukly bolup, zynat üçin iň amatly daşlaryň biridir.
Lagyl mineralogiýa taýdan Korund toparyna degişlidir (\text{Al}_2\text{O}_3 – Alýumin oksidi). Korunda gyzyl reňki berýän element bolsa Hromdur (\text{Cr}). Hrom garyndysy näçe köp bolsa, reňk şonça-da gyzylymtyl we doýgun bolar.
Köp Lagyllar (esasan hem Mýanmadan çykanlar) UV (ultragyzyl) şöhle astynda ýa-da hatda gün şöhlesinde-de açyk gyzyl ýa-da al reňkde ýalpyldap bilýärler (bu hadysa fluoressensiýa diýilýär). Bu, Lagylyň gözelligini artdyrýan esasy aýratynlygydyr.Käbir Lagyllarda (esasan kabaşon görnüşinde kesilenlerinde), daşyň ýüzünde yşygyň täsiri bilen alty sany şöhleli ýyldyz şekili peýda bolýar. Bu hadysa Asterizm diýilýär we şeýle Lagyllara Ýyldyz Lagyl diýilýär. Bu, daşyň içindäki iň inçe rutil iňňeleriniň yşygy ýaýratmagy netijesinde ýüze çykýar.Bazarda bar bolan Lagyllaryň köp bölegi (90%-den gowragy) daşyň reňkini we durlulygyny gowulandyrmak üçin ýylylyk bilen bejerilýär. Bu, kabul edilen we giňden ýaýran praktikadyr, ýöne daşyň bahasy we bahalandyrylyşy üçin möhümdir. Bejerilmedik, tebigy we ýokary hilli Lagyllar iň gymmatly hasaplanylýar.
Garajaýewa Güljemal
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 114-nji toparynyň talyby
