RU
Amyderýa döwlet tebigy goraghanasy 1982-nji ýylda döredilip, onuň esasy wezipesi Merkezi Aziýanyň iň uly derýasy bolan Amyderýanyň orta akymynyň golaýyndaky gaýtalanmajak tebigy toplumlary, aýratyn-da, tugay tokaýlaryny ylmy esasda öwrenmek, gorap saklamak we dikeltmek bolup durýar. Bu goraghana Türkmenistanyň Lebap welaýatynyň çäklerinde, Farap, Darganata, Dänew we Seýdi etraplarynda ýerleşýär.
Goraghananyň esasy we iň gymmatly bölegi Amyderýanyň kenarlaryny gurşap alýan tugay (ýa-da jeňňel) tokaýlarydyr. Tugay tokaýlary diňe derýanyň joşgun suwlary we ýerasty suwlar bilen iýmitlenýän, diňe Merkezi Aziýanyň uly derýalarynyň jülgelerine mahsus bolan relikt ekoulgamdyr.Bu tokaýlar adaty çöl şertlerinde hakyky “ýaşyl oazis” bolup, biodürlüligiň uly baýlygyny saklaýar. Olar suwuň, howanyň we topragyň hilini sazlaşdyrmakda örän möhüm ekologik rol oýnaýar.
Turgaý tokaýlarynyň esasy agajy toraňňy (Populus pruinosa), petde, igde (ýylgyn) we derýa söwütdir. Käbir ýerlerde toraňňy agajynyň boýy 13-14 metre ýetip, hakyky jeňňellik görnüşini döredýär.Amyderýa goraghanasynyň umumy meýdany 48,350 gektar töweregi bolup, ol üç sany esasy bölümden ybaratdyr:
Görelde bölümi (çep kenarda): Esasan tugay we Garagum çölüne ýanaşyk landşaftlary öz içine alýar.
Gabakly bölümi (çep kenarda): Bu ýer Gyzylgum we Garagum çölleri bilen araçäkleşip, çöl landşaftlaryny hem gorap saklaýar.
Nargyz bölümi (sag kenarda): Amyderýanyň sag kenarynda ýerleşip, tugay tokaýlary we Gyzylgum sährasynyň böleklerini özünde jemleýär.
Goraghananyň tabynlygynda, şeýle-de, Kelif çäkli goraghanasy (meýdany 100 müň gektardan gowrak) bar. Bu zakaznik esasan Kelif kölleriniň ekoulgamlaryny we ol ýerdäki suwda ýüzýän guşlaryň gyşlamasyny goramak üçin döredilendir.Amyderýa goraghanasy tebigy baýlygy bilen haýran galdyrýar.Goraghananyň içi 41 görnüşli süýdemdirijilerden, 260-a golaý guş görnüşinden we 36 görnüşli balyklardan ybarat.
Turgaÿ tokaýlarynyň iň gymmatly we esasy goralýan haýwany bolup durýar (IUCN Gyzyl sanawyna giren). Amyderýa goraghanasy bu sugynyň sanyny dikeltmek boýunça yzygiderli iş alyp barýan Türkmenistandaky ýeke-täk ýerdir. Ol gür tokaýlarda gizlenip ýaşaýar we suwda gowy ýüzýär. Ýabany doňuz (tugayda), çöl keýigi (çöl böleginde), alaja bars, suw sümsügi we alasyçan.Amyderýa sülgüni (endemik görnüş), gyşlaýan we göçüp geçýän Dalmatin pelikany, Kiçi akmaňlaý gaz, Mermer çirkildewük ýaly seýrek guşlar. Amyderýanyň suwlarynda dünýäde örän seýrek duş gelýän endemik balyk görnüşleri – Uly we Kiçi Amyderýa ýalan pilburunlary (pseudoskaphrinchus) goralýar.
Goraghanada ýokary derejeli ösümlikleriň 200-den gowrak görnüşi bar. Toraňňydan başga-da, gyl-ýabany buýan (ýabany buýan) giňden ýaýrandyr.
Goraghananyň çöl böleginde ak saksawul, gyzyl saksawul, kandym, efemerler we dermanlyk häsiýetli 50-den gowrak ösümlik bar. Merkezi Aziýada ýüz ýyllaryň dowamynda suwaryş ulgamlary sebäpli 90% çemesi azalyp giden tugay tokaýlarynyň iň gowy saklanan nusgalaryny gorap saklaýar.Dünýäde ýok bolmak howpy astyndaky bu görnüşiň populýasiýasyny dikeltmekde uly rol oýnaýar.Goraghana halkara guramalary bilen bilelikde ekologik barlaglary geçirmek we tebigy baýlygyň goragyny güýçlendirmek boýunça işleri alyp barýar.
Amyderýa goraghanasy, Türkmenistanyň tebigaty goramak syýasatynyň aýdyň mysaly bolmak bilen, Garagum çölüniň guraklygynda ýaşyl bir oazis hökmünde tebigy gözelligi we biologik köpdürlüligi geljekki nesiller üçin aýawly saklaýar.
Ödäýewa Dursunjemal
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
