RU
Sünt-Hasardag döwlet tebigy goraghanasy 1977-nji ýylda Türkmenistanyň günorta-günbatar böleginde, Balkan welaýatynyň çäklerindäki Günorta-Günbatar Köpetdagyň özboluşly ekoulgamlaryny goramak we ylmy taýdan öwrenmek maksady bilen döredildi. Bu goraghana Günbatar Köpetdag gerşiniň (Sünt we Hasardag daglarynyň) dag-jülge tokaýlarynyň tebigy toplumlaryny goramak bilen, aýratyn-da, medeni ösümlikleriň ýabany garyndaşlarynyň iň baý genofonduny saklaýan dünýä ähmiýetli merkez hökmünde tanalýar.Döredilen ýyly 1977-nji ýyl. Goraghananyň umumy meýdany 30,3 müň gektar bolup, şonuň 26,5 müň gektary goraghana, 3,8 müň gektary Sünt-Hasardag çäkli goraghanasyna degişlidir.
Goraghananyň esasy gymmaty Köpetdag-Häzär dag ulgamynyň demirgazyk-günbatar gyrasyna mahsus bolan gury subtropiki klimatyň şertlerinde saklanyp galan relikt, giň ýaprakly tokaýlary (galereýa tokaýlary) we medeni ösümlikleriň ýabany görnüşlerini goramakdan ybaratdyr.Goraghananyň çägi Sumbar derýasy (Etrek derýasynyň sag goşandy) tarapyndan iki bölege bölünýär. Bu derýa jülgeleri ýylyň dowamynda suw bilen üpjün edilip, özboluşly oazisleri emele getirýär.
Sünt-Hasardag goraghanasy hakyky botaniki hazynadyr. Bu ýerde ýokary derejeli ösümlikleriň 1322-den gowrak görnüşi hasaba alyndy.Ösümlikleriň 150-den gowrak görnüşi diňe şu ýerde ösýän endemik (diňe bu sebit üçin mahsus) görnüşlerdir.Ösümlikleriň 32 görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir. Muňa mysal edip, Türkmen naryny, grek dagdanyny, Türkmen armydyny, Ziwert armydyny we Türkmen mandragorasyny (ilkinji gezek şu ýerde tapylyp beýan edildi) görkezmek bolar.
Goraghananyň iň uly ähmiýeti, onuň Ýer ýüzüniň medeni ösümlikleriň ýabany garyndaşlarynyň iň baý merkezleriniň biri hökmünde ykrar edilmegidir. Sumbar we beýleki jülgelerde gür tokaýlar emele getirýän agaçlar:
Narlar
Injirler
Ýabany almalar
Ýabany armytlar
Hozlar (grek hozy)
Badamlar (mindallar)
Üzüm
Bu ýabany görnüşler ekinleriň taryhy genofondy üçin örän wajypdyr, sebäbi olar hasyllylygy ýokarlandyrmak, guraklyga we kesellere durnuklylygy ýokarlandyrmak üçin zerur bolan genetiki materiallary saklaýarlar. Goraghana dünýäde üzümiň, naryň we mindalyň ýabany garyndaşlarynyň unikal biodürlüligini saklaýar.
Sünt-Hasardagyň haýwanat dünýäsi hem daglyk sebit üçin örän baýdyr.
Süýdemdirijiler: Bu ýerde 76 görnüşli süýdemdiriji ýaşaýar.
Eýran gaplaňy: Sebitdäki iň uly ýyrtyjy bolup, gorag astyndadyr.
Türkmen dag tekeleri we owgan goçlary (urial).
Zolakly syrtlan we beýlekiler.
Syriýa goňur aýysy we Türkmen sarysy ýaly seýrek haýwanlar hem bu goraghananyň çäklerine yzygiderli girýärler.Guşlaryň 250-den gowrak görnüşi hasaba alyndy. Aýratyn-da, dag hündüri (keklik), kawkaz ulary we mergany ýaly seýrek guşlar goralýar.Süýrenijileriň 38 görnüşi bar, şol sanda meşhur we howply ýylanyň görnüşleri: Gyrza (kelleçanak) we Efa (sowuk), şeýle hem boz hažžuk we üç görnüşli pyşbaga.Sünt-Hasardag döwlet tebigy goraghanasy Türkmenistanyň tebigaty goramak boýunça iň möhüm desgalarynyň biridir.
Goraghana, medeni ösümlikleriň ýabany garyndaşlarynyň ýeke-täk we gaýtalanmajak toparlaryny saklamak arkaly, dünýä oba hojalygy we seleksiýa ylmy üçin uly ähmiýetli genetiki gorlary gorap saklaýar. Ol gury subtropiki zolagyň Günorta-Günbatar Köpetdag böleginiň esasy landşaft we ekologiki tiplerini doly görkezýär.Goraghana özüniň üýtgeşik biodürlüligi we genetiki ähmiýeti sebäpli ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna goşulmak üçin hödürlenilen Türkmenistanyň esasy tebigy ýerleriniň biridir.Sünt-Hasardag hakyky tebigy laboratoriýa bolup, daşky gurşawyň durnuklylygyny öwrenmekde we gorap saklamakda bahasyna ýetip bolmajak işleri alyp barýar.
Babaýewa Ogulsabyr
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
